İş Sağlığı ve Güvenliği: İşverenin Yapması Gerekenler

İşyerinizin tehlike sınıfı (az tehlikeli, tehlikeli, çok tehlikeli) yükümlülüklerin neredeyse tamamını belirler: uzman ve hekim süresi, eğitim tekrarı, sağlık raporu periyodu ve risk değerlendirmesinin yenilenme sıklığı.

Tehlike sınıfı, işyerinizin faaliyet koduna (NACE) göre Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın yayımladığı tebliğle belirlenir; işverenin seçimine bırakılmış bir şey değildir. SGK işyeri bildirgenizdeki faaliyet kodu hangisiyse, sınıfınız odur. İlk yapılacak iş bu kodu ve karşılığındaki sınıfı doğrulamaktır — çünkü bundan sonraki her cümle bu sınıfa göre değişir.

• Faaliyet kodunuz gerçekte yaptığınız işi yansıtmıyorsa sınıfınız da yanlıştır; önce bunu düzeltin.
• Aynı şirketin farklı işyerleri farklı sınıflarda olabilir; her SGK işyeri numarası ayrı değerlendirilir.
• Sınıf; uzman ve hekim çalışma süresini, eğitim tekrar aralığını ve rapor periyodunu belirler.
• Ofis işleri genellikle az tehlikeli sınıftadır ama yükümlülük "yok" değil, "daha az" demektir.
• Üretim, depo, atölye ve saha işleri çoğunlukla üst sınıflardadır; asıl fark burada belirir.
• Sınıfınızı tebliğin güncel hâlinden doğrulayın; liste zaman içinde güncelleniyor.

İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirmesi, tehlike sınıfı ve çalışan sayısına göre zorunlu hâle gelir. Ayrıca destek elemanı belirlenmesi, kurul kurulması ve çalışan temsilcisi seçimi gündeme gelir.

Çoğu küçük ve orta ölçekli işletme uzman ve hekim ihtiyacını OSGB (Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi) üzerinden karşılar. Bu meşru ve yaygın bir yoldur; ancak hizmeti almakla yükümlülüğün bittiğini sanmak hatadır. Yükümlülük işverenindir: uzman önerir, işveren uygular. Uygulanmayan öneri, dosyada durduğu için sizi korumaz — aksine, tehlikeden haberdar olduğunuzu belgeler.

Sık atlanan bir başlık taşeron ve geçici çalışanlardır. İşyerinizde alt işveren çalışanı, geçici iş ilişkisiyle gelen personel, stajyer ya da bakım için gelen dış firma varsa, onlar da sizin işyerinizdeki tehlikelere maruz kalır. Bu durumda tarafların koordinasyon içinde çalışması, tehlikeler hakkında karşılıklı bilgilendirme yapılması ve ortak önlemlerin belirlenmesi gerekir. "Onlar bizim personelimiz değil" demek, ne yasal sorumluluğu ne de kazanın kendisini ortadan kaldırır.

Risk değerlendirmesi, işyerindeki tehlikelerin belirlenmesi, her birinin olasılık ve şiddetine göre derecelendirilmesi ve önlem planına bağlanmasıdır. Kopyalanan şablon değil, yerinde yapılan çalışmadır.

1. 01

   Tehlikeleri toplayın

   Her çalışma alanını dolaşın; makine, elektrik, kimyasal, yükseklik, taşıma, ergonomi, aydınlatma, gürültü, araç trafiği ve acil çıkışları ayrı ayrı not edin. Çalışanlara sorun — tehlikeyi en iyi işi yapan bilir.

2. 02

   Kimin etkilendiğini yazın

   Sadece o işi yapan değil; yanından geçen, temizlik yapan, ziyarete gelen ve taşeron çalışanı da etkilenir. Genç, gebe ve engelli çalışanlar ayrıca değerlendirilir.

3. 03

   Olasılık ve şiddeti derecelendirin

   Her tehlike için "ne sıklıkta olur" ve "olursa sonucu ne olur" sorularını ayrı puanlayın. İkisinin bileşimi riski verir — nadir ama ölümcül olan, sık ama hafif olandan öncelikli olabilir.

4. 04

   Önlemi hiyerarşiye göre seçin

   Önce tehlikeyi ortadan kaldırın, olmuyorsa daha az tehlikeliyle değiştirin, sonra mühendislik önlemi (koruyucu, havalandırma) kurun, sonra idari önlem (prosedür, rotasyon) alın; kişisel koruyucu donanım en son sıradadır.

5. 05

   Sorumlu ve tarih yazın

   Sorumlusu ve tarihi olmayan önlem yapılmaz. Bu iki alan, risk değerlendirmesini belgeden plana dönüştüren şeydir.

6. 06

   Takip edin ve yenileyin

   Önlemler yapıldıkça kapatılır; risk yeniden derecelendirilir. Değerlendirme tehlike sınıfına göre belirlenen periyotta, ayrıca kaza, yeni makine, yeni süreç ya da taşınma durumunda yenilenir.

ALAN            : Depo — raf koridoru
TEHLİKE         : İstif aracı ile yaya aynı koridorda
ETKİLENEN       : Depo personeli, ziyaretçi, taşeron
OLASILIK        : (ölçekte puan)
ŞİDDET          : (ölçekte puan)
RİSK            : olasılık × şiddet → derece

MEVCUT ÖNLEM    : Uyarı levhası
İLAVE ÖNLEM     : Yaya yolu ayrımı, ayna, hız sınırı
ÖNLEM TÜRÜ      : Mühendislik (ayırma) + idari (kural)
SORUMLU         : Depo sorumlusu
TERMİN          : (tarih)
DURUM           : Açık / Tamamlandı
KALAN RİSK      : Önlem sonrası yeniden derece

→ "Dikkatli olunması sağlanacak" bir önlem değildir:
  sorumlusu, tarihi ve ölçülebilir çıktısı yoktur.

Çalışanlara İSG eğitimi verilmesi, işe giriş ve periyodik sağlık muayenelerinin yapılması ve gerekli kişisel koruyucu donanımın sağlanması işverenin yükümlülüğüdür. Üçü de kayıtla belgelenir.

• İşe başlamadan önce eğitim: Yeni çalışan, işi öğrenmeden önce riskini öğrenmelidir.
• Tekrar eğitimi: Süresi tehlike sınıfına göre belirlenir; güncel periyodu doğrulayın.
• İş değişikliğinde eğitim: Yeni göreve, yeni makineye ya da yeni bölüme geçişte yenilenir.
• İşe giriş sağlık raporu: Çalışanın işe uygunluğu hekim tarafından değerlendirilir.
• Periyodik muayene: Tehlike sınıfına ve maruziyete göre tekrarlanır.
• Kişisel koruyucu donanım: İşveren ücretsiz sağlar, kullanımını denetler ve yenilenmesini takip eder.
• Zimmet kaydı: Verilen donanım imza karşılığı teslim edilir; kayıt olmazsa verilmemiş sayılır.

Eğitimin belge tarafı kadar içerik tarafı da denetlenir. İmza föyü olan ama çalışanın ne öğrendiğini gösteremeyen eğitim, kaza sonrası incelemede zayıf kalır. Eğitimi kendi işinizin gerçek riskleri üzerinden kurgulayın: sizin makinenizin, sizin kimyasalınızın, sizin koridorunuzun üzerinden. Genel slaytlar gerekli asgariyi karşılar, davranışı değiştirmez.

Her işyerinde acil durum planı hazırlanır, görevliler belirlenir, tahliye yolları işaretlenir ve tatbikat yapılır. Plan, olay anında kimin ne yapacağını yazılı olarak belirler.

Acil durum planı; yangın, deprem, sel, kimyasal dökülme, elektrik kesintisi ve sabotaj gibi işyerinizde gerçekleşmesi muhtemel olayları, her biri için yapılacakları ve görevlileri içerir. En kritik parçası kroki ve tahliye yoludur: çıkışların nerede olduğu, toplanma yerinin neresi olduğu ve kimin kimi sayacağı.

• Görevliler: Söndürme, ilk yardım, tahliye ve haberleşme görevlileri adıyla belirlenir ve eğitilir.
• Kroki: Her katta görünür yerde asılır; çıkışlar, söndürücüler ve toplanma yeri işaretlidir.
• Tahliye yolu: Kapalı, kilitli ya da kutularla dolu çıkış en sık rastlanan ve en tehlikeli eksiktir.
• Söndürücü ve dolaplar: Periyodik kontrol tarihleri takip edilir; süresi geçmiş tüp çalışmaz.
• İlk yardım: Dolabın içeriği ve son kullanma tarihleri düzenli kontrol edilir.
• Tatbikat: Belirlenen periyotta yapılır, kayda alınır ve aksayan noktalar plana yansıtılır.
• Taşeron ve ziyaretçi: Onlar da tahliyeye dahildir; sayımda unutulmamaları için kayıt gerekir.

İş kazası; müdahale, bildirim, inceleme ve düzeltici önlem adımlarını gerektirir. Bildirim süreleri yasaldır ve kaçırılması ayrı bir sorumluluk doğurur.

1. 01

   Önce müdahale ve güvenlik

   Yaralıya ilk yardım, gerekirse sağlık kuruluşuna sevk. Aynı tehlikenin başkasını etkilememesi için alanı güvene alın.

2. 02

   Olay yerini koruyun

   İnceleme yapılana kadar mümkün olduğunca değiştirmeyin; fotoğraf ve kayıt alın. Ağır olaylarda bu bir zorunluluktur.

3. 03

   Yasal bildirimleri yapın

   SGK'ya ve gerektiğinde kolluğa bildirim yasal sürelere tabidir. Süreleri güncel mevzuattan doğrulayın; kaçırılan bildirim ayrı bir yaptırım doğurur.

4. 04

   Kök nedeni araştırın

   "Dikkatsizlik" bir kök neden değildir. Neden dikkatsiz olunabildiğini sorun: koruyucu yok muydu, süre mi baskıydı, eğitim mi verilmemişti, yordam mı belirsizdi?

5. 05

   Önlemi risk değerlendirmesine işleyin

   Kaza, değerlendirmenin yenilenme gerekçesidir. Alınan önlem plana girer, sorumlu ve tarih atanır, kapandığında doğrulanır.

6. 06

   Ramak kalayı da kaydedin

   Yaralanmayla sonuçlanmayan olaylar en ucuz uyarılardır. Ramak kala kaydı tutan işyerleri, kazayı gerçekleşmeden önce görür.

İşverenin sorumluluğu idari para cezasıyla sınırlı değildir. İş kazası; SGK'nın rücu davasına, çalışanın maddi-manevi tazminat talebine ve duruma göre cezai sorumluluğa yol açabilir. Bu tablo karşısında en güçlü savunma, alınmış önlemlerin ve verilmiş eğitimlerin kaydıdır. Kayıt yoksa, yapılmış olan da yapılmamış sayılır.

İSG'nin belge tarafı, yapılan işin kanıtıdır. Dağınık kayıt, yapılmış çalışmayı da yapılmamış gösterir. Tek bir düzenle tutulan dosya hem denetimi hem kaza sonrasını kolaylaştırır.

• Risk değerlendirmesi raporu ve güncellemeleri (tarih ve imzalarla).
• Acil durum planı, krokiler, görevli listesi ve tatbikat tutanakları.
• Eğitim kayıtları: konu, süre, eğitmen, katılımcı imzaları.
• İşe giriş ve periyodik sağlık raporları (erişimi sınırlı biçimde).
• Kişisel koruyucu donanım zimmet ve yenileme kayıtları.
• Periyodik kontrol raporları: makine, kaldırma ekipmanı, elektrik tesisatı, topraklama, yangın tüpleri.
• İş kazası ve ramak kala kayıtları, inceleme tutanakları.
• Uzman ve hekim görevlendirme sözleşmeleri, yetki belgeleri, saha ziyaret kayıtları.
• İSG kurulu toplantı tutanakları ve alınan kararların takibi.
• Çalışan temsilcisi seçim/atama kaydı.

Bu listeyi bir klasör sırtına yazıp öyle kurmak en kolay yoldur. Her kalemin bir sorumlusu ve bir yenileme tarihi olsun; süresi dolmak üzere olanı önceden gösteren basit bir takvim, İSG'nin en çok işe yarayan aracıdır. Periyodik kontroller ve eğitim tekrarları en sık bu yüzden kaçar: kimse tarihi hatırlamaz.

İSG'de hataların çoğu kötü niyetten değil, sırayı bilmemekten doğar. Doğru sıra: tehlike sınıfını doğrula, uzman/hekim düzenini kur, risk değerlendirmesini yerinde yap, önlemleri tarihe bağla, kaydı düzenle.

• "Biz ofisiz, bize gerekmiyor" demek — yükümlülük çalışanın varlığına bağlıdır, sektöre değil.
• Şablon risk değerlendirmesi imzalamak — sizin tehlikelerinizi içermez, denetimde anlaşılır.
• Önlemi sorumlusuz ve tarihsiz yazmak — yapılmayan önlem, haberdar olduğunuzu belgeler.
• Eğitimi imza föyüne indirgemek — içeriği kendi işinizin riskleri üzerinden kurun.
• KKD'yi verip kullanımını denetlememek — kullanılmayan donanım sorumluluğu kaldırmaz.
• Periyodik kontrolleri takvime bağlamamak — kaçan tarih en sık rastlanan eksiktir.
• Tahliye yolunu depo gibi kullanmak — en tehlikeli ve en kolay düzeltilen kusur.
• Taşeron ve ziyaretçiyi kapsam dışı saymak — onlar da işyerinizde çalışan/bulunan kişilerdir.
• Ramak kalayı kaydetmemek — ücretsiz uyarıları çöpe atmak demektir.
• Sağlık raporlarını herkesin eriştiği klasörde tutmak — özel nitelikli veri ihlali doğurur.

Bugün başlayacaksanız sıralama şudur: SGK bildirgenizdeki faaliyet kodunu ve tehlike sınıfınızı doğrulayın; uzman ve hekim yükümlülüğünüzü bu sınıfa göre netleştirin; sahada bir tur atıp tehlike listesini kendiniz çıkarın; uzmanla birlikte risk değerlendirmesini yerinde yapın; her önleme sorumlu ve tarih yazın; kayıt klasörünü yukarıdaki başlıklarla kurun ve yenileme tarihlerini takvime bağlayın.